Dani Cuypers

kunst & Cultuur ● organisatie & Onderzoek

Rian de Waal ● Een pianovirtuoos en zijn verloren repertoire. Romantische pianotranscripties

Een transcriptie is een muzikale metamorfose

Transcripties voor piano zijn originele muziekstukken die gebaseerd zijn op composities van derden. Heel vaak gaat het om een interpretatie van een orkestwerk of een opera voor de piano, maar ook kan een passage uit een werk van een ander - elk muziekgenre en elke bezetting lenen zich ertoe - een componist inspireren tot het schrijven van een pianotranscriptie: het origineel ondergaat een metamorfose, het vormt een kern waarover  gevarieerd en gefantaseerd wordt, of in de woorden van Godowsky (1870-1938), ‘een transcriptie is een muzikale verhandeling over een muzikaal onderwerp’. Godowsky gaf een van zijn mooiste pianotranscripties de titel: Künstlerleben. Symphonische Metamorphosen nach Johann Strauss.

Kort historisch

Hoewel de kunst van de transcriptie al in de middeleeuwen bestond en elk religieus of profaan melodietje componisten in de eeuwen die volgden eindeloos materiaal bood waarop nieuw werk gebaseerd kon worden, nam het transcriberen in de 19de eeuw een hoge vlucht en werd tot Kunst, met kapitaal K. Pianobouwers als Erard en Pleyel waren pas toen in staat het soort polyvalente instrumenten te vervaardigen, met een grote klankrijkdom en meer mogelijkheden dan wel ander instrument ook, dat ten grondslag ligt aan onze huidige piano’s. De veredeling van de piano schiep de voorwaarde voor het fenomeen van de pianovirtuoos, die naar het voorbeeld van Paganini (1782-1842) op viool, furore maakte met recitals op de Europese en Amerikaanse podia. Veel van de groten onder deze virtuozen componeerden ook en excelleerden in schrijven van transcripties: te denken valt aan meesters als Liszt (1811-1886), Busoni (1866-1924), Godowsky, Rachmaninov (1873-1943), Siloti (1863-1945) en Kempff (1895-1991).
In de loop van de 20ste eeuw kwamen transcripties in een kwaad daglicht te staan: een originaliteitcultus - gevoed door beschikbaarheid en vergelijkbaarheid van opnames, en gepaard aan snobisme - was er debet aan, maar ook een oppervlakkige uitvoeringspraktijk die technische virtuositeit boven de melodie stelde. Veel transcripties zijn immers notoir moeilijk te spelen (niet voor niets ontsproten ze aan de breinen van pianovirtuozen), maar het vinger- en pedaalwerk stond altijd in dienst van het muzikale betoog. Inmiddels is het transcriptierepertoire vrijwel nergens meer te horen.

Het project ●

Pianist Rian de Waal (˚1958) houdt zich al meer dan een kwart eeuw met pianotranscripties bezig: hij voert ze regelmatig uit, maar ondervindt ook in zijn concertpraktijk een grote weerstand tegen het genre. Dat heeft vooral te maken met overgeleverde vooringenomenheid en met onbekendheid met transcripties, is zijn overtuiging, want aan de werken zelf kan het niet liggen. Sterker nog, voor veel van de componerende pianovirtuozen uit de 19de en 20ste eeuw, geldt dat hun transcripties onlosmakelijk en integraal deel vormden van hun oeuvre en van hun concertpraktijk.
Rian de Waal wil een lans breken voor transcripties. Daartoe werkt hij op dit moment aan een proefschrift dat een historische verkenning van het genre en haar beoefenaars zal bieden. Bijzonder aan het proefschrift is dat Rian zijn argumentatie niet alleen op schrift stelt, maar het hoorbaar maakt met een serie van cd-opnames. Elke cd zal een hoofdstuk uit het boek begeleiden en illustreren; cd’s en boek zijn als een symbiotisch geheel te beschouwen.

Het proefschrift met cd’s, dat in een wetenschappelijke versie in het Engels zal verschijnen, is gericht op een internationaal publiek van pianisten, muziekwetenschappers, muziekjournalisten, programmeurs, historici, pianoliefhebbers en –amateurs. Met dit boek wil Rian de Waal de brede muzieksector en het pianopubliek bereiken, maar vooral ook pianodocenten en (gevorderde) amateurpianisten.
Om zijn pleidooi voor het genre kracht bij te zetten, heeft hij een aantal transcripties verzameld, die relatief gemakkelijk te spelen oefeningen in muzikale expressie bieden. Deze partituren zullen gebundeld worden tot 20 Easy Metamorphoses (werktitel).

Overzicht van de publicaties

Uniformiteit in vormgeving en beeldtaal voor alle publicaties

● Promotor

Prof.dr. Emile Wennekes, Faculteit Geesteswetenschappen/Letteren, Universiteit Utrecht. Leeropdracht: Muziekwetenschap na 1800

Klankbordgroep / Comité van aanbeveling

Stand: 8 februari 2008
Zie ook: www.riandewaal.com/pages/transcriptions.htm

Terug naar opdrachten