GRANIDA ● P.C. Hooft
Klik naar deze pagina om een live opname te beluisteren van Granida. |
Als het gaat over 17de-eeuws Nederlandse theater denken we meestal aan gesproken toneel. In Nederland bloeide het toneel, terwijl in Italië en Frankrijk de opera hoogtij vierde. Maar wat bij deze eenvoudige categorisering gemakkelijk vergeten wordt, is dat muziek niet alleen voorbehouden was aan het nieuwe operagenre. De verschillende theatervormen waren in muzikaal opzicht destijds niet zo duidelijk van elkaar gescheiden als vaak wordt gedacht. Recent onderzoek, onder meer het promotieonderzoek van de dramaturg van deze voorstelling, Natascha Veldhorst, heeft aangetoond dat muziek vanaf het eind van de 16de eeuw in het Europees theater een doorslaggevende rol ging spelen. Opera en toneel hebben elkaar in deze periode constant wederzijds beïnvloed.
In deze traditie moet Hoofts herdersspel Granida worden gezien. De muziek is dramatisch geïntegreerd, zoals dat in de opera gebeurde. Hoewel er in het stuk gesproken wordt, is het op de eerste plaats echt muziektheater. Die centrale rol van muziek maakt de extreme populariteit van Granida in de Gouden Eeuw begrijpelijker.
Het muzikale aandeel
Een werk dat eeuwenlang als een toneelspel werd gezien nu aankondigen als ‘opera’ vraagt om een verantwoording. Waar de grens tussen een toneelspel met liedjes en muziektheater ligt is niet exact te omschrijven. Wel moet het muzikale aandeel substantieel zijn en van belang voor het drama. Wij zijn er van overtuigd dat Granida het predicaat opera ten volle verdient. In Granida zijn drie muzikale elementen te onderscheiden: liederen, stereotype muzikale scènes en zeer ritmische, door muziek ondersteunde tekstdelen (‘raps’).
Jeroen de Vaal en Tania Kross tijdens de opname van de demo-cd voor Granida
16 september 2007, Den Haag
De liederen
Hooft dichtte de liedteksten voor Granida deels op bestaande melodieën. In de 17de eeuw was dat de gewone gang van zaken. In het voorwoord van het Amsterdamse handschrift van de toneeltekst schrijft hij:
“De gesangen hierin in gebracht gaen op haer wijsen oft sulcken maet datmen’er lichtlijk wijsen op stellen kan.”
Hooft ging er blijkbaar van uit dat men eenvoudig kon herkennen welke bestaande melodieën hij bedoelde. In de overige gevallen kon men er zelf muziek bij verzinnen. Omdat ons uit de 17de eeuw geen uitgave van Granida is overgeleverd waarbij ook de melodieën afgedrukt of vermeld staan, is eeuwenlang vergeten dat ze er ooit bij gehoord hebben.
Dankzij het baanbrekende werk van musicoloog Louis Peter Grijp is het mogelijk geworden om de relaties tussen de liedteksten en de melodieën te reconstrueren. Voor Granida leverde dit muziek op bij tien passages uit de toneeltekst. Voor een elfde passage, die destijds vrijwel zeker ook gezongen moet zijn, kon Louis Grijp geen passende melodie traceren.
In 1998, bijna 400 jaar na de oorspronkelijke uitvoering, is Granida voor het eerst uitgegeven met bijbehorende melodieën (ed. Lia van Gemert, met medewerking van Louis Peter Grijp, Amsterdam University Press).
Discussie over het aandeel van de gezongen tekstgedeelten in Granida blijft overigens noodzakelijk: er zijn wellicht meer passages die bedoeld waren om gezongen te worden. Voor de delen die daarvoor in aanmerking komen, hebben we met de door Grijp ontwikkelde methode gezocht naar passende melodieën uit de tijd van Hooft. Waar deze niet voorhanden zijn, heeft muzikaal leider Mike Fentross teksten in een aansluitend idioom getoonzet. In overeenstemming met de uitvoeringspraktijk in de 17de eeuw zijn enkele andere toepasselijke liederen uit Hoofts omvangrijke muzikale oeuvre in deze productie van Granida verwerkt. Dit geldt bijvoorbeeld voor Persische’ Jnfante, een duet voor Granida en Daifilo dat Hooft enkele jaren na Granida schreef.
● De muzikale scènes
In vrijwel alle 17de-eeuwse theaterstukken, in Nederland maar ook in andere Europese landen, komen dramatische scènes voor die standaard werden gekoppeld aan muziek. Op dit verschijnsel is uitvoerig gewezen door Natascha Veldhorst in haar dissertatie De perfecte verleiding. Muzikale scènes op het Amsterdams toneel in de zeventiende eeuw (Amsterdam University Press, 2004). Voorbeelden van zulke stereotiepe muzikale scènes zijn wachterscènes, serenades, waanzinsscènes, slaapscènes, hemeldalingen- en stijgingen, bruiloftsscènes, offerplechtigheden en gevangenisscènes. Dergelijke scènes werden later extreem populair in de opera. We vinden ze onder meer in het werk van Mozart en Verdi, maar ook in Hoofts Granida zijn ze aan te wijzen.
De ritmische, door muziek ondersteunde tekstdelen / demo-cd
De hele tekst van Granida is zoals gebruikelijk in de 17de eeuw in dichtvorm geschreven. De versregels hebben hun ritmes en rijmen met een of meer andere versregels. In een aantal tekstfragmenten is het ritme zo nadrukkelijk aanwezig dat het voordragen ervan op zingen gaat lijken. Het is een vorm van expressie die vergelijkbaar is met de hedendaagse rap. Om ons vermoeden te toetsen dat deze teksten een gelijkaardig opzwepend effect beoogden als raps, hebben wij in een laboratoriumsituatie geëxperimenteerd met het toevoegen van eenvoudige ‘klankweefsels’ aan de nadrukkelijk ritmisch uitgesproken teksten. Het resultaat heeft ons vermoeden gesterkt. Op deze pagina vindt u een korte videomontage die een impressie geeft van de opnamesessies.
De muziek maakt integraal deel uit van Granida. Alleen al de liederen nemen meer dan de helft van de speeltijd van de voorstelling in beslag. Maar de muziek is ook anderszins van belang, ze heeft een cruciale invloed op het drama. Hooft gebruikte haar bijvoorbeeld om de personages mee te introduceren en te karakteriseren (Het Vinnich stralen van de Son en Windeken) of om hun diepere zielenleven bloot te leggen (Vaertwel). Daarnaast worden in de gezongen reien, de koren naar klassiek model, de thema’s van het spel nog eens extra benadrukt.
De AVRO was mediapartner van Granida
 |